نثر قدیم
-نخستین تر جمه های موفق فارسی از متون عربی:
1-ترجمه ی تقسیر طبری تالیف محمدبن جریر طبری در زمان سامانیان به فارسی تر جمه شد.
2-ترجمه ی تاریخ طبری معروف به تاریخ بلعمی که بوعلی محمد بلعمی وزیر دانشمند امیر سامانی آن را به نثر فارسی درآورد.اصل این کتاب به عربی و تالیف محمدبن جریر صاحب تفسیر طبری.
3-ترجمه ی کلیله و دمنه به همت نصرالله منشی.
تقسیم بندی قصه های گذشته:
1-فنون و رسوم کشورداری و آیین فرمانروایی:
مثل:حکایتهای سیاست نامه ی خواجه نظام الملک توسی.
2-شرح زندگی و کرامات عارفان و بزرگان دینی:
مثل:اسرارالتوحید
3-شرح مفاهیم فلسفی به گونه ای سمبلیک(نمادین) :
مثل:عقل سرخ سهروردی -منطق الطیر عطار.
4-آمیخته ای از تاریخ و واقیعت و اخلاق:
مثل:گلستان سعدی-مقامات حمیدی تالیف حمیدالدین بلخی.
5-دارای جنبه ی تاریخی:
مثل:تاریخ بیهقی از ابوالفضل بیهقی.
-نثرهای قدیمی سه گونه اند:
1-ساده-2-مسجع و فنی-3-مصنوع و متکلف.
1-ساده یا مرسل:
فاقد آرایه های ادبی و لفظی و اصطلاحات دشوار.
مثل:
تاریخ بلعمی-قابوس نامه-سیاست نامه.
-تاریخ بلعمی=تالیف ابوعلی بلعمی=قرن چهارم=اقتباسی از تاریخ طبری=به همین علت به تاریخ طبری مشهور شده.
-قابوس نامه=تالیف:عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر=کتابی تربیتی و اخلاقی که آن را برای فرزندش نوشته است.
-سیاست نامه=سیرالملوک=اثر خواجه نظام الملک وزیر مشهور سلجوقیان=نوشته شده به فارسی.حاصل تجربیات این وزیر دانشمند=در پنجاه فصل گرد آمده.
2-مسجع و فنی=به کار رفتن انواع سجع ها،مترادف ها و توصیفات شاعرانه.
مثل:
مناجات های خواجه عبدالله انصاری-کلیله و دمنه-گلستان سعدی.
-خواجه عبدالله انصاری=ملقب به شیخ الاسلام=معروف به پیر هرات و پیر انصار=قرن پنج=هرات=آثار:الهی نامه،زادالعارفین،مناجات نامه،رساله ی دل و جان،نصایح،کنزالساکنین=مناجات های مسجع
-کلیله و دمنه=شامل داستان ها یی که حیوانات قهرمان آن هستند=داستان ها از زبان حیوانات نقل می شوند به خصوص دو شغال به نام های کلیله و دمنه=اصل کتاب هندی بوده=در عهد ساسانیان به پهلوی ترجمه شد=ابن مقفع آن را از پهلوی به عربی ترجمه کرد=بعدها نصر الله منشی آن را از عربی به فارسی ترجمه کرد.
از نخستین ترجمه های موفق از عربی به فارسی بود.
نصرالله منشی=مترجم دوره ی غزنویان-در دربار بهرام شاه کلیله و دمنه را ترجمه کرد=از عربی با فارسی.
کبوتر طوقدار یکی از داستان های این کتاب است.
-سعدی استاد نثر مسجع=قرن هشتم.
در گلستان سعدی بیش از چهارصد بیت و جمله در شمار امثال و حکم درآمده است.
دیباچه ی گلستان سرشار از معانی لطیف است و از بهترین نمونه های تحمیدیه است:منت خدای را عزوجل...
3-سجع های متوالی و لغات و ترکیبات و اصطلاحات دشوار به گونه ای افراطی به کار رفته.
مثل:
تاریخ جهانگشای جوینی-مرزبان نامه.
تاریخ جهانگشا=تالیف عطاملک جوینی
مرزبان نامه=کتابی شامل داستان هایی به زبان حیوانات-=اثر مرزبان بن رستم=قرن چهارم=به زبان قدیم طبرستان=در قرن هفتم سعد الدین وراوینی آن را به فارسی دری ترجمه کرد.
-انواع نقد=فنی-اخلاقی-لغوی.
نقد فنی=بررسی آرایه ها و زیبایی ها ی ادبی.
نقد اخلاقی=ملاک قرار دادن ارزشهای اخلاقی اثر.
نقد لغوی=ارزیابی آثار از نظر کاربرد زبان و اصول و قواعد آن.
بهترین نقد=همه ی ابعاد و ویژگی های یک اثر را مطالعه کند-تصویری روشن از ویژگی های ممتاز و برجسته ی اثر بدهد تا خواننده دلیل پایندگی و تاثیرگذاری و پذیرش عامه ی آن را دریابد.
-تاریخ بیهقی تالیف ابولفضل بیهقی قرن چهارم.
-نجم الدین رازی=معروف به نجم الدین دایه=عارف قرن هفتم(دوره ی مغول)=معروفترین کتابش مرصادالعباد به نثر است.=در قونیه با مولوی ملاقات کرد.شعر هم می سرود=به سبک سنایی گرایش داشت.
مرصادالعباد من المبدا الی المعاد=از نجم الدین دایه=در علم تصوف،اخلاق،آداب معاش=دایه آن را به نام کیقباد پادشاه سلجوقی تالیف کرد=نثر کتاب گاهی ساده و گاهی مرسل است.
-سندباد نامه=کتاب داستان قدیمی=موضوعش را از موضوعات کتاب سند باد حکیم می دانسته اند.=ابتدا به دستور نوح بن منصور به فارسی دری ترجمه شد=ظهیری سمرقندی ترجمه ای دیگر کرد=ارزقی شاعر آن را به نظم درآورد.
-سیاست نامه=سیرالملوک=اثر خواجه نظام الملک وزیر مشهور سلجوقیان=نوشته شده به فارسی.حاصل تجربیات این وزیر دانشمند=در پنجاه فصل گرد آمده.
-سفرنامه ی ابن بطوطه با عنوان رحله ی ابن بطوطه یا تحفه النظار و غرایب الامصار=اثر ابن بطوطه عالم و جهانگرد قرن هشتم.
-سفرنامه ی به سوی اصفهان=اثر پیر لوتی=نویسنده و جهانگرد قرن نوزده و بیست=فرانسه=موضوع:به تصویر کشیدن دیده های خود از خلیج فارس تا دریای خزر.
ترجمه ی این کتاب از=بدرالدین کتابی.
-محمدحسن خان صنیع الدوله =معروف و ملقب به اعتمادالسلطنه=از مقربان دربار ناصرالدین شاه و و زیر انطباعات او-
آثار=مرآة البلدان-مطلع الشمس-خیرات الحسان-المآثروالآثار-تاریخ منتظم ناصری-
-ابن مالک=دانشمند نحوی=قرن هفتم=معروفترین کتابش:الفیه.
الفیه=منظومه ی هزاربیتی=در علم صرف و نحو=چند تن آن را شرح کرده اند.
-اسرار التوحید فی مقامات شیخ ابوسعید=اثر محمدبن منور=یکی از نوادگان اوسعید ابوالخیر=موضوع:در احوال ابوسعید=درسه باب.
-محمدبن احمد خوارزمی=معروف به ابوریحان بیرونی=همراه سلطان محمود به هند رفت و شرح تحقیقات خود را در کتاب((تحقیق ماللهند)) تالیف کرد.
آثارش:تحقیق ماللهند-آثارالباقیه عن القرون الخالیه-التفهیم لاوادل صناعه التنجیم-قانون مسعودی-
-تاریخ وصاف=تالیف وصاف الحضره=بخشی از تاریخ مغول=نثر مصنوع و متکلف.
-تجارب السلف=تالیف هندوشاه نججوانی=درباره تاریخ خلفای عباسی=نثر روان و شیرین.
-تحفه الاخوان=از کمال الدین عبدالرزاق کاشانی=نویسنده قرن دهم.
-الکشاف فی تفسیر القرآن=اثر جارالله ابوالقاسم محمود زمخشری استاد تفسیر و علوم بلاغی.
-ابونصر فراهی=صاحب کتاب نصاب الصبیان=در این کتاب لغات متداول عربی را با معدل فارسی آنها در بحر های مخللف فارسی به نظم درآورده است=جز کتابهای درسی مکتب خانه های قدیم بود-در لغت عرب و حدیث مهارت تام داشت.
-ابوالعلاء معری=احمد بن عبدالله=آثارش:شرح اشعار متنبی-شرح دیوان بحتری.
-نجم الدین کبری=از اکابر صوفیان=قرن شش و هفت=در حمله ی مغولان به شهر خوارزم به شهادت رسید.
-رشید الدین وطواط(امیر امام رشید الدین)=کاتب و شاعر ایرانی=زمان ساجوقیان=کتابش=حدائق السحر.
-تذکره ی دولتشاه سمرقندی=تالیف دولتشاه سمرقندی=قرن نهم=شرح حال شعرا از رودکی تا قرن نهم.
.
قابوسنامه=تالیف:عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر=کتابی تربیتی و اخلاقی که آن را برای فرزندش نوشته است.
-کشف المحجوب اثر ابوالحسن علی بن عثمان جلابی هجویری غزنوی.قرن پنجم.در علم تصوف.